สอนคนให้เป็นคน ก่อนที่จะสอนคนให้เป็นศิลปินหรือจิตรกร

…ศิลปะเด็กเป็นสื่อที่ดีในการพัฒนาความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ของเด็ก
ไม่ใช่การเตรียมคนให้เป็นศิลปินหรือจิตรกรในอนาคต…               

ศิลปะในโลกของเด็กๆ นั้นคือ การแสดงออกอย่างอิสระเสรี (Free Expression) อันเต็มไปด้วยความซื่อบริสุทธิ์ จริงใจ เปิดเผยและเป็นไปอย่างตรงไปตรงมาประสาของเด็ก โดยปราศจากการเสแสร้ง ดัดจริตและไร้มารยาสาไถย ซึ่งนับว่าเป็นคุณสมบัติที่หายากในงานศิลปะของผู้ใหญ่ทั่วไปโดยเฉพาะมีศิลปินชั้นนำของโลกเพียงบางท่านเท่านั้น เช่น ปิกัสโซ่, ชากาล, แคนดินสกี, ฯลฯ ที่มีความเข้าใจ และสามารถทำงานศิลปะที่บริสุทธิ์ คล้ายคลึงกับผลงานศิลปะของเด็กๆ
แต่เป็นที่น่าเสียดายอย่างยิ่งว่าในปัจจุบันนี้ศิลปะบริสุทธิ์ของบรรดาเด็กๆกำลังถูกผู้ใหญ่ที่รู้เท่าไม่ถึงการณ์พยายามชักจูงและเกลี้ยกล่อมให้ทำงานศิลปะโดยเอารางวัลมาเป็นตัวล่อ เพื่อแสวงหาผลประโยชน์ตอบแทน ด้วยการยืมฝีมือของเด็กๆ ส่งผลงานไปประกวดและแข่งขันยังสถานที่ต่างๆ โดยเฉพาะครูศิลปะบางคนที่ยังขาดความเข้าใจในปรัชญาเกี่ยวกับศิลปะเด็กมักสำคัญผิดคิดว่าวิธีการส่งเสริมศิลปะสำหรับเด็ก คือ การประกวดและแข่งขันชิงรางวัล          ครูศิลปะและผู้ใหญ่ประเภทดังกล่าวนี้ จึงมักจะส่งเสริมกิจกรรมศิลปะโดยมุ่งหวังที่รางวัลแต่เพียงประการเดียวจนกระทั่งเด็กๆ หลายคนถูกชักนำให้กลายเป็นนักล่ารางวัลไปโดยไม่รู้สึกตัว
พ่อแม่และผู้ปกครองตลอดจนผู้เกี่ยวข้องก็พลอยยินดีไปด้วยความรู้สึกภาคภูมิใจเพราะคิดว่ารางวัลนั้น คือ ตัวแทนของความสามารถและเป็นเสมือนสัญลักษณ์ของความสำเร็จที่น้อยคนจะได้รับ บรรดาผู้ใหญ่ที่แสดงความรักเด็กในขณะเดียวกันก็รักรางวัลไปพร้อมๆ กันด้วยนี้ จึงพากันมุ่งส่งเสริมกิจกรรมศิลปะเพื่อต้องการเอารางวัล บางคนพยายามสืบเสาะดูว่าในการประกวดและแข่งขันศิลปะนั้นๆ มีใครเป็นกรรมการบ้าง กรรมการแต่ละคนมีรสนิยมอย่างไรเพื่อว่าที่จะได้กลับมาชี้แนะให้เด็กๆ ทำงานศิลปะให้ถูกใจกรรมการ หารู้ไม่ว่าพฤติกรรมเช่นนั้นเท่ากับเป็นการทำลายความคิดสร้างสรรค์และจินตนาการที่สะอาดบริสุทธิ์ของเด็กๆ ตั้งแต่เยาว์วัย

อย่าสอนเด็กให้เป็นทาสรางวัล

ผู้ใหญ่บางคนที่ต้องการส่งเสริมให้เด็กทำงานศิลปะเพื่อหวังแต่รางวัลจนเด็กตกเป็นทาสของรางวัลนั้น เคยสังเกตบ้างไหมว่าในดวงใจของเด็กที่เคยสะอาดสะอ้าน บริสุทธิ์ น่ารัก และร่าเริง แจ่มใสอย่างมีชีวิตชีวาหลังจากถูกเพาะกิเลส ด้วยรางวัลจากผู้ใหญ่ ได้กลับกลายเป็นเด็กที่มีหัวใจอันหยาบกระด้าง เห็นแก่ตัว เย่อหยิ่งยะโสก้าวร้าว บางครั้งอาการผิดหวัง ซึมเศร้า อิจฉาริษยา และโกรธแค้นชิงชัง เมื่อไม่ได้รับรางวัลอีก          นอกจากนี้ ในบรรยากาศที่มุ่งประกวดและแข่งขันชิงรางวัลนั้น ในดวงตาของเด็กๆ ไม่ได้ถูกสอนไม่ได้ถูกสอนให้มองถึงความงดงามของศิลปะ ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมรอบๆ ตัว แต่กลับมีนัยน์ตาเป็นประกาย มองเห็นแต่รางวัลและสิ่งที่ถูกอุปโลกน์ขึ้นมาให้หลงบูชาด้วยความชื่นชม เช่น เหรียญโล่ โบว์และกล่องของขวัญชนิดต่างๆ ซึ่งบางครั้งเมื่อแกะกล่องออกมาแล้วภายในเป็นเพียงสิ่งของราคาถูก และมักถูกโยนทิ้งลงถังขยะในที่สุด

ทำไมเราไม่สอนให้เด็กรักศิลปะ แทนที่จะมุ่งแสวงหารางวัล คะแนนและสิ่งตอบแทนต่างๆ ที่มอมเมาเด็ก ทำไมไม่สอนเด็กเป็นคนที่สมบูรณ์ก่อนที่จะสอนให้เด็กเป็นศิลปินหรือจิตรกรที่บางคนแต่งกายสกปรกผมเผ้ารกรุงรังคล้ายคนบ้าๆ บอๆ และมีพฤติกรรมที่แปลกๆ ประหลาด ซึ่งเด็กๆ ผู้อ่อนเยาว์ไม่สมควรจะเอาเป็นตัวอย่าง

รางวัลสร้างสรรค์หรือทำลาย

ณ ที่ใดที่มีการประกวดและแข่งขันเพื่อชิงรางวัลที่นั้นย่อมจะต้องมีผู้ดีใจและเสียใจข ดังนั้น รางวัลจึงเปรียบเสมือน "ดาบสองคม" ที่คุณและโทษ ทางด้านหนึ่งอาจกล่าวได้ว่าเป็นประโยชน์กล่าวคือ เป็นเครื่องหมายของการยกย่องให้เกียติ ซึ่งนำมาสู่ความภาคภูมิใจแก่ผู้ที่ได้รับ ถ้าหากรู้จักใช้อย่างพอเหมาะพอควร รางวัลจะเป็นแรงผลักดันสำคัญ ทำให้เกิดกำลังใจในทางสร้างสรรค์ที่ดีงาม ส่วนคมอีกด้านหนึ่งนั้นเป็นตัวทำลาย เนื่องจากการประกวดและแข่งขันมักจะถูกกำหนดเงื่อนไขและกฎเกณฑ์ต่างๆ นานาจากผู้ดำเนินการในแต่ละครั้ง อาทิ เช่น การกำหนดเนื้อหาเรื่องราว เทคนิควิธีการและข้อจำกัดอื่นๆ ตามแต่ผู้จัดจะกำหนดโดยทั่วไปเด็กๆ จึงไม่มีโอกาสได้แสดงออกอย่างอิสระเสรี ซ้ำบางครั้งครูและผู้ปกครองที่มีความประสงค์อยากให้เด็กของตนได้รับรางวัล มักจะออกคำสั่งให้เด็กนั้นๆ ทำงานตามวิธีการของผู้ใหญ่ที่คิดว่าจะทำให้ผลงานนั้นดีกว่าหรือได้เปรียบกว่าผู้ประกวดและผู้แข่งขันคนอื่นๆ

จากการชี้แนะและออกคำสั่งบงการให้เด็กต้องทนทำงานศิลปะตามลักษณะรูปแบบที่ผู้ใหญ่คาดหมายว่าจะได้รับรางวัล โดยที่เด็กไม่มีโอกาสใช้ความคิดของตนเองเลยนั้น ย่อมแสดงให้เห็นว่าเด็กกำลังถูกแทรกแซงทางความคิดให้จำต้องสร้างงานศิลปะตามคำบงการของผู้อื่นโดยมีรางวัลเป็นสิ่งล่อใจ ซึ่งนอกจากไม่เป็นการส่งเสริมทัศนคติที่ดีต่อศิลปะเด็กแล้ว ยังเป็นการทำลายความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ที่บริสุทธิ์ของเด็กๆ ลงอย่างน่าเสียดายอีกด้วย

ผลจากการเป็นนักล่ารางวัล

         เด็กที่มีความสามารถทางศิลปะบางคนแทนที่จะมีความสุขและประสบความสำเร็จในการใช้ความถนัดทางธรรมชาติของตนตามความเหมาะสม บางครั้งได้กลายเป็นความโชคร้ายของเด็กคนนั้น เมื่อถูกผู้ใหญ่ใช้เป็นเครื่องมือในการประกวดแข่งขันตามเวทีศิลปะต่างๆ จนสูญเสียความเป็นตัวของตัวเองไป
           แถวๆ ฝั่งธนมีคุณแม่อยู่คนหนึ่ง เป็นที่รู้จักกันในวงการว่าเป็นคนที่จุ้นจ้าน ชอบบงการชีวิตของลูกชายผู้รักศิลปะของตน บางครั้งจะโทรศัพท์หรือไม่ก็ไปพบกรรมการผู้เกี่ยวข้องกับศิลปะเด็กบางคน เพื่อปรึกษาหรือร้องทุกข์ถึงความผิดหวัง เจ็บปวดรวดร้าว เมื่อลูกชายสุดที่รักคนเดียวส่งภาพเขียนไปประกวดแล้วถูกกรรมการที่ไม่เอาไหนตัดสินให้รับรางวัลชมเชย ทั้งๆ ที่น่าจะได้รับรางวัลที่ 1
          คุณแม่ของจิตรกรรุ่นเยาว์ผู้เคราะห์ร้ายจะบ่นรำพันมาตามสาย เพื่ออธิบายให้เห็นถึงความสายตาสั้นของกรรมการผู้ตัดสินบางคน ที่มองไม่เห็นถึงความเป็นอัจฉริยะทางศิลปะของลูกรัก ตาต่ำ ไร้รสนิยม และขาดความยุติธรรมจนกระทั่งเห็นผลงานคนอื่นดีกว่า
           อันที่จริงกรรมการบางท่านก็อาจจะเป็นเช่นนั้นในบางครั้ง เพราะอาจถูกเชิญมาในฐานะศิลปิน จึงมีความคิดเป็นของตนเองและขาดความเข้าใจเกี่ยวกับพัฒนาการของเด็กวัยต่างๆ เวลาพิจารณาตัดสินจะพูดอยู่เพียงสองคำเท่านั้นคือ "เอา" กับ "ไม่เอา" ถ้าไม่เอาก็หมายความว่าภาพเขียนชิ้นนั้นจะถูกนำไปกองในประเภทคัดออกไปอย่างรวดเร็ว บางครั้งในขนาดวางภาพหัวกลับก็สามารถตัดสินได้ อย่างไรก็ตามการพิจารณาตัดสินโดยทั่วไปก็มักจะมีการเชิญกรรมการหลายคน และยึดถือเสียงส่วนใหญ่เป็นข้อยุติ ดังนั้น เมื่อกรรมการตัดสินไปแล้วปรากฏผลเป็นอย่างไรก็ควรยอมรับ ถ้าหากไม่ยอมรับก็ไม่สมควรจะเข้าไปร่วมการประกวดและแข่งขันนั้นๆเสียตั้งแต่ต้น ทั้งนี้ควรทราบด้วยว่าในการประกวดและแข่งขันย่อมไม่ใช่วิธีการส่งเสริมศิลปะเด็กที่เหมาะสมทุกประการ แต่เป็นเพียงกิจกรรมหนึ่งเสมือนเป็น "สนาม" สำหรับประลองฝีมือทางศิลปะให้เด็กเกิดความกระตือรือร้นเท่านั้น

บทบาทในการส่งเสริมศิลปะเด็ก

          สรุปได้ว่า ผู้ที่เป็นพ่อแม่ ครู อาจารย์และผู้เกี่ยวข้องกับชีวิตของเด็กๆไม่สมควรมุ่งหวังที่ตัวรางวัลหรือส่งเสริมศิลปะเด็กเพื่อเตรียมตัวเป็นศิลปินหรือจิตรกรในอนคต เนื่องจากเด็กยังมีชีวิตอยู่อีกยาวนาน พ่อแม่หรือผู้หวังดีไม่ควรรีบร้อนกำหนดชีวิตอนาคตของเด็กว่าจะต้องมีอาชีพทางศิลปะ เช่น จิตรกรหรือศิลปินผู้มีชื่อเสียง
           แนวทางที่เหมาะสมสำหรับเด็กในวันนี้ เด็กๆทุกคนควรได้รับการส่งเสริม ให้แสดงออกทางศิลปะ เพื่อพัฒนาความคิด
ริเริ่มสร้างสรรค์ จินตนาการ และปลูกฝังศิลปะนิสัยที่ดีงามลงในตัวเด็ก เพื่อเตรียมเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพในอนาคตต่อไป
           เมื่อถึงวันนั้นแล้วเราอาจจะได้บุคคลหลายๆวิชาชีพที่ล้วนแต่มีคุณภาพที่ดีหรือมีความคิดริเริ่มสร้าง
สรรค์สูง เช่น นายแพทย์ วิศวกร สถาปนิก นักการเมือง นักธุรกิจ แม่บ้าน หรือแม้แต่จะเป็นชาวนาหรือคนขับรถฯลฯทุกคนต่างก็จะมีคุณภาพของชีวิตที่ดี คือ สามารถพัฒนาตนเองและสังคมให้มีสภาพดีขึ้นกว่าปัจจุบันนี้

รองศาสตราจารย์เลิศ อานันทนะ
นิทรรศการประกวดภาพเขียนเด็กเยาวชนไทย "โลกก้าวหน้า" และภาพเขียนเด็กและเยาวชนญี่ปุ่น ครั้งที่ 2 พุทธศักราช 2538
ณ สถาบันเทคโนโลยีราชมงคล วิทยาเขตเพาะช่าง 8-18 ธันวาคม 2538

เด็กชอบวาดรูป

วันหนึ่งผมไปเที่ยวบ้านเพื่อน เขาจัดบ้านสะอาด สะอ้านดี แต่มีอยู่ฝาผนังหนึ่งพื้นที่ใกล้ ๆ พื้น และสูงจากพื้นประมาณ 30 - 50 เซนติเมตร มีรูปและรอยขูดขีดฝีมือของเด็กเต็มไปทั่วบริเวณมุมฝาผนังนั้น เพื่อนบอกผมว่า
"นี่แหละ ฝีมือของลูกเรา เขาชอบวาดรูป" เป็นเรื่องธรรมดาครับที่เด็กเล็ก ๆ ชอบขูดขีดและวาดรูป แบบละเลงให้ดูเหมือนเละ ๆ รูปเลอะ ๆ เทอะ ๆ ของเด็ก ไม่ว่าจะใช้ดินสอวาด สีระบาย หรือวัสดุอื่น ๆ ขูด ๆ ขีด ๆ ผลงานฝีมือของเด็กก็จะเป็นงานศิลปะที่พัฒนาไปตามวัย รูปที่ผู้ใหญ่เห็นกับอารมณ์ความสึกของเด็กแตกต่างกันนะครับ เด็กจะรู้สึกสนุกมีความสุขและอยากขีดซ้ำ ๆ บ่อย ๆ หรือวาดอีก เช้าวาด กลางวันวาด และเย็นหรือค่ำ ๆ ก็ยังอยากวาด วันรุ่งขี้นถ้าเด็กยังมีดินสอหรือสีอยู่ในมือ เด็ก ๆ ก็ยังอยากวาดรูปหรือขูดขีดอย่างที่เด็กอยากทำอีก วิคเตอร์ โลเวนเฟล (Victor Lowenfeld) นักการศึกษาศิลปะชาวอเมริกัน ได้แบ่งขีดความสามารถตามอายุของเด็กเกี่ยวกับศิลปะไว้ดังนี้
	- เด็กระดับอายุ 0 ถึง 2 ปี เด็กจะใช้ประสาทสัมผัสรับรู้เกี่ยวกับศิลปะเท่านั้น ด้วยการดู การฟัง การรับรส และสัมผัสกลิ่น - เด็กระดับอายุ 2 ถึง 4 ปี เด็กเริ่มใช้อุปกรณ์ทางศิลปะบ้างแล้ว ด้วยการเล่น ขูด ขีด เขี่ย ลาก วาด ข่วน ให้เกิดร่องรอยให้เห็น - เด็กระดับอายุ 4 ถึง 7 ปี เด็กเริ่มวาดรูปให้เข้าใจด้วยการแทนค่าเป็นสัญลักษณ์ เช่น คนรูปก้างปลา ผู้ชาย ผู้หญิง ปลา นก พระอาทิตย์ ดอกไม้ ฯลฯ - เด็กระดับเกิน 7 ปี ขึ้นไป เด็กจะมีขีดความสามารถ หรือ ศักยภาพการแสดงออกทางศิลปะที่ชัดเจนมากยิ่งขึ้น เด็กวัยนี้จะวาดรูปคล้ายจริง และพัฒนาสู่การวาดรูปเหมือนจริงในที่สุด เมื่อโตขึ้นความสามารถเด็กวัยนี้จะวาดรูปคล้ายจริง และพัฒนาสู่การวาดรูปเหมือนจริงในที่สุด
เมื่อโตขึ้นความสามารถการสร้างสรรค์ทางศิลปะอาจจะวาดแบบเหมือนจริง (Realistic) หรือ แบบนามธรรม (Abstract) ก็ได้ ตามแต่เงื่อนไข หรือแนวทางการสร้างสรรค์ตามที่ผู้สร้างต้องการจะเห็นได้ว่านักวิชาการศิลปะได้กำหนดแนวทางการพัฒนาการทางศิลปะของมนุษย์ไว้อย่างชัดเจน และสิ่งสากลแก่มนุษย์ทุกกลุ่ม ทุกชาติ ทุกภาษา จะเป็นไปในทางเดียวกันหรือคล้าย ๆ กันในวิถีแห่งการพัฒนาการทางศิลปะดังนั้น รูปที่เพื่อนของผมชี้ให้ผมดูที่ข้างฝาบ้านของเขา (มุมหนึ่งนั้น) เป็นผลงานศิลปะของศิลปิน(เด็ก) ผู้ยิ่งใหญ่คนหนึ่ง ดีมากแล้วที่เพื่อนของผมยอมยกฝาผนังบ้านมุมหนึ่งสำหรับการสร้างสรรค์งานศิลปะแก่ลูกเมื่อลูกเข้าสู่วัยอยากวาด และอยากแสดงออก (ทางที่ดีควรเก็บไว้อวดเขาเมื่อตอนโตด้วย)
ทีนี้กลับมาดูที่บ้านของผมบ้าง ลูกสาวของผม 2 คนไม่เคยเอาดินสอ หรือสีขูด ขีด เขี่ย หรือ ข่วน ลงบนฝาผนังบ้านเลย เหตุผลก็คือ ผมวาดรูปให้ลูกเห็นว่าเราวาดรูปลงบนอะไร ผมวาดรูปบนกระดาษขาว (กระดาษสีหรือกระดาษหนังสือพิมพ์ก็ได้) และก็เชิญชวนเขาวาดเล่น ลูกวาดเล่นตั้งแต่ 2 ขวบ ด้วยความสุข และสนุกสนาน พ่อแม่หรือผู้ปกครองไม่ควรคาดหวังว่าเด็กจะต้องวาดรูปสวย หรือรูปผลงานดูแล้วต้องเข้าใจ สิ่งแรกคือ หาวัสดุแล้วเชื้อเชิญให้เขาคิดสร้างสรรค์ หรือแสดงออกและสรุปลงท้ายด้วยการกล่าวยกย่อ ชมเชย ชื่นชม บ่อย ๆ ครั้ง แต่ละครั้งพ่อแม่หรือผู้ปกครองไม่ควรเห็นว่าเป็นเรื่องน่าเบื่อ ควรให้เด็กเห็นและภูมิใจด้วยว่า ผลงานของเขาพ่อแม่หรือผู้ปกครองดูแลและเก็บรักษาอย่างดี เด็ก ๆ เหมือนถูกกระตุ้นให้อยากคิด อยากวาดอยากแสดงออกอีกและมีความสุข เกิดความเชื่อมั่นในตัวเองว่าเขาทำได้ ทำดี ทำด้วยตัวเอง และทำสายฝันอย่างที่ปรารถนาตามความคิด
	สิ่งนี้ต่างหากที่ผู้ใหญ่จะสร้างความรู้สึกดี ๆ ให้เกิดขึ้นในตัวของเด็ก เรื่องของรายละเอียดของอารมณ์เราปลูกได้ การปลูกรายละเอียดในเรื่องของอารมณ์และความรู้สึกนั้นมีแนวทางมากมาย แต่การเชิญชวนให้เด็กแสดงออกทางศิลปะเป็นอีกทางหนึ่งที่สร้างและเสริมให้เด็กมีอารมณ์ความรู้สึกชื่นชม ยินดี ละเอียดอ่อน และความรู้สึกดี ๆ จะพัฒนาการสู่การเป็นคนมีน้ำใจไมตรีดี ๆ เมื่อเขาโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ เพราะถ้าจิตใจของคนดีแล้วอย่างไรก็ตามสังคมก็จะน่าสนใจมากขึ้นในอนาคตเรื่องของเด็กชอบวาดรูปจึงเป็นส่วนหนึ่งที่ผู้ใหญ่ควรให้ความสนใจและสนับสนุนให้เด็กได้เล่น ได้คิด ได้แสดงออก ผู้ใหญ่ควรหาอุปกรณ์ทางศิลปะ ให้เด็กได้ทดลองหลาย ๆ อย่าง ปั้นก็ได้ วาดก็ดี ประดิษฐ์ก็วิเศษ ลงทำร่วมกันเรื่อย ๆ ครอบครับและสังคมก็จะอบอุ่นด้วยหัวใจเต็มสุขเด็กชอบวาดรูป ผมมั่นใจว่าเป็นส่วนหนึ่งที่เสริมให้เกิดความอบอุ่นได้แน่นอนทีเดียวที่จะเกิดขึ้นต่อสังคมของเรา
ผศ.เกริก ยุ้นพันธ์ นิตยสาร หมอชาวบ้าน
เด็กน้อยก็เหมือนกับเมล็ดพืช จากดอกไม้หลากหลายที่อยู่ในกำมือเรา เมื่อมองอย่างผาดเผินดูเหมือนกับว่า เขาต่างละม้ายคล้ายคลึงกันหลายรูปการณ์ ไม่แตกต่างไปจากกันนัก ต่อเมื่อเมล็ดพืชงอกงามเติบโตใหญ่ขึ้นความแตกต่างเริ่มปรากฏ ...บางต้นเล็กและบอบบาง... ...บางต้นใหญ่และเต็มไปด้วยสีสรรค์... ...บางต้นผลิดอกตูม... ... บางต้นก็เชื่องช้าเหลือเกิน... แต่สิ่งหนึ่งซึ่งเขาต่างมีอยู่ร่วมกันคือภายใต้สภาพแวดล้อมที่ดีงามนั้น พวกเขาย่อมผลิดอกและสวยงามตามรูปแบบเฉพาะตัวของเขา
เอดวาร์ด แอล แมททิล